2- مقدمه

نقش مهم شریان‌های حیاتی در فرآیند مدیریت جامع بحران شهری و ارتباط تنگاتنگ این شبکه ها با هم از یک سو و ارزش اقتصادی آنها از سوی دیگر باعث می‌شود که توجه ویژه‌ای به آنها داشته ‌باشیم. به همین لحاظ است که باید برنامه مدون و مفصلی را برای رسیدگی به امر شریان‌های حیاتی در هنگام وقوع بحرا‌ن‌های ناشی از سوانح طبیعی داشته باشیم. امر اطلاع‌رسانی چه در برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه و چه در هنگام بحران مهم‌ترین مقوله‌ای است که باید مورد توجه قرار گیرد. جمع‌آوری و سازماندهی و تحلیل صحیح اطلاعات است که ابزار مناسبی را در اختیار مدیران بحران قرار می‌دهد.

مرمت و بازسازی و راه‌اندازی اغلب شریان‌های حیاتی مستلزم مطالعات جدید و صرف هزینه هایی گزاف است، از دیگر سو اغلب شریان‌های حیاتی در چهارچوب پروژه‌های ملی احداث و نگهداری می‌شوند و هزینه های مرتبط با آن، بخش قابل ملاحظه ای از اعتبارات سالانه شهری را به خود جلب می کند. همچنین  به جهت اتصال این شریان ها با دیگر شبکه‌های ، مطالعات ایمن‌سازی بر هر امری مقدم است.

در جمع‌آوری و سازماندهی اطلاعات باید مدنظر داشت که شبکه شریان‌های حیاتی در هنگام وقوع زمین‌لرزه از یکدیگر تأثیر پذیرند و بنابراین نمی‌توان تنها عکس‌العمل‌های جداگانه آنها را ملاک عمل قرار داد و غالباً لازم است برای کل مجموعه نیز فکری کرد. به عنوان نمونه آسیب پذیری زیرساخت های شبکه مخابراتی امکان تصمیم گیری و امدادرسانی در مورد اغلب شریان های دیگر را از میان می برد و در صورت ایجاد آسیب در مسیر های دسترسی به این زیرساخت ها و یا پدید آمدن ترافیک و ازدحام خودرو ها ناشی از تخریب بخشی از پل های شاهراهی، تعمیر و مرمت با کندی و دشواری صورت می پذیرد.

3- روش‌های شناخت آسیب‌پذیری و کنترل عملکرد شریان‌ها

مدیریت بحران در حقیقت به نحو چشمگیری متأثر از مدیریت اطلاعاتی است. بنابراین باید بحران و عوامل وابسته به آن  در پایگاه های دقیق و به هنگام اطلاعاتی با یکدیگر مربوط باشند. در حوزه مدیریت اطلاعاتی کمیت داده ها پایه و ارزش اصلی تلقی نمی شود بلکه این کیفیت، صحت و بهنگامی آن هاست که حرف اول را می زند و می تواند در مرحله طبقه بندی و پردازش، ارزش افزوده ایجاد کند. به همین ترتیب باید اذعان داشت در حوزه مدیریت شریان های حیاتی در هنگام بحران، باید به فرایند گردآوری و به روز رسانی  اطلاعات دقیق از کلیه زیرساخت ها و شریان های اصلی اعم از راه‌ها (پل‌ها، تونل‌ها،جسم راه یا راه آهن و ترانشه ها)، خطوط انتقال (آب، نفت و گاز) و شبکه‌های مخابراتی و رسانه‌ای اهمیت ویژه ای داده شود.

دستگاه‌های مجری و بهره بردار شریان های ذکر شده همه ساله به دلیل نداشتن این اطلاعات زیان فراوانی به شکل مستقیم و غیر مستقیم می‌پردازند. اما نحوه گردآوری و بروز رسانی اطلاعات خود مبحثی قابل تأمل است. همان طور که پیشتر نیز ذکر شد شریان های اصلی از یکدیگر تاثیر پذیرند و اگر از دیدگاه فن مدیریت اطلاعات به موضوع نگاه شود یکپارچگی و انسجام اطلاعات در اولویت می باشد. بنابراین ساز و کار پیشنهادی باید تامین کننده کلیه داده های مورد تقاضای تیم های ارزیابی کیفی شریان ها، مدیران تصمیم گیرنده و  کارشناسان طبقه بندی و تحلیل اطلاعات باشد.

به عنوان یک راهکار عملی می‌بایست ابتدا کلیه روش ها و فرم های مربوط به جمع آوری داده ها را از ارگان های بهره بردار شریان ها گردآوری نمود و با دریافت اطلاعات مورد تقاضای هر بخش در چند طبقه از اولویت بندی، همپوشانی آیتم های اصلی استخراج شود. با  تدوین چک لیست هایی منسجم و استاندارد، بخش قابل ملاحظه ای از نیازها مرتفع خواهد شد. در این بخش تکمیل چک لیست ها و گردآوری اطلاعات مورد نیاز، توسط نیروهای تکنسین و کارشناس که آشنایی لازم به شریان مربوطه را داشته باشند باشند انجام می شود.

 به این ترتیب که مسئولین محلی باید چک‌لیست‌هایی را که از قبل و براساس ویژگی‌های کمی ،کیفی و اطلاعاتی هر شریان حیاتی طراحی شده‌اند را پر نمایند و به مرکزی برای تجمیع و پردازش آن ها  در سطح شهرستان ارسال دارند. البته روش های امتیاز دهی سریع در خصوص ارزیابی های عینی باید تدوین و بومی شود تا با این روش در همان مرحله ارزیابی اولیه نیز بتوان نقاط آسیب پذیر جدی را شناسایی و اطلاعات آن را همراه با پایگاه گردآوری داده های محلی به تیم های تخصصی  ارزیابی کیفی لرزه ای و تیم های طراح بهسازی انتقال داد.

به عنوان یک نمونه مرجع می‌توان به سیستم رتبه‌بندی آسیب‌پذیری دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای پل‌های بزرگراهی آمریکا [1] اشاره کرد. در این سیستم به عنوان یک روند امتیازدهی سریع براساس بازرسی‌های محلی از ساختگاه و سازه پل براساس آسیب‌پذیری لرزه‌ای و نیز آسیب‌پذیری آن در اثر عوامل محیطی و ضعف‌های اجرایی، رتبه آسیب‌پذیری پل تعیین می‌گردد.

در قسمت آسیب‌پذیری لرزه‌ای با توجه به پهنه‌بندی نسبی خطر زمین‌لرزه در ساختگاه پل، ضریب اهمیت پل با توجه به جایگاه آن در شبکه حمل‌ونقل و همچنین نوع خاک ، رده خطرپذیری لرزه‌ای پل مشخص می‌شود. این رده‌بندی با توجه به عوامل ذکر شده عددی از 0 تا 10 خواهد بود. در قسمت دوم پروسه، رتبه آسیب‌پذیری سازه‌ای پل تعیین می‌شود. این رتبه براساس آسیب‌پذیری 4 گروه از اعضای اصلی پل شامل

1)     اتصالات، تکیه‌گاه‌ها و نشیمن‌گاه‌ها

2)     ستون‌ها

3)     کوله‌ها

4)     فونداسیون‌ها

با توجه به نقاط ضعف،  مشکلات احتمالی به‌وجود آمده در مراحل ساخت و خرابی‌های ایجاد شده در طول عمر بهر‌ه‌برداری پل تعیین می‌شود که عددی از 0 تا 10 خواهد بود.

در نهایت براساس پارامترهای آسیب‌پذیری لرزه‌ای و سازه‌ای پل، آسیب‌پذیری کلی پل تعیین می‌گردد. آسیب‌پذیری کلی عددی بین 0 تا 100 خواهد بود که هر چه این مقدار بیشتر باشد پتانسیل آسیب‌پذیری پل بیشتر بوده، نیازمندی بیشتری به تعمیر و مقاوم‌سازی خواهد داشت.

نتایج گردآوری شده به همراه گراف های آماری که نتیجه پردازش اطلاعات ارزیابی و استخراج شده از چک لیست های استاندارد می باشند، باید به مدیران بحران شهرستان داده شده تا در سطح  تصمیم گیران کلان استانی و کشوری نیز قابل استفاده گردد.

به جهت حجم بسیار بالای داده های خام نکته ای که بسیار اهمیت می یابد این است که مدیران بحران وقتی موفق عمل خواهند کرد که بتوانند اسکلت هرم اطلاعاتی را بر پایگاه های اولیه نگاه داشته به صورت فعال و موثر بر کار این  مراکز فقط نظارت عالی داشته باشند. به این ترتیب بار دیگر این نتیجه مشهور حاصل می شود که اقدامات پیشگیرانه در هر شرایط اولویت دارند و اصولاً مدیریت بحران یک عمر مطالعه و برنامه‌ریزی است و یک روز استفاده.

4- طرح جامع مدیریت و نگهداری پل های شهر تهران

از نظر مطالعات لرزه‌خیزی و آسیب‌های احتمالی ناشی از وقوع زلزله، اهمیت شهر تهران به عنوان پایتخت کشور و مرکز تصمیم‌گیری‌ها و برنامه‌ریزی‌های کلان ملی از یک سو و  محل تجمع کم نظیر جمعیتی و  تمرکز شدید سرمایه ای از دیگر سو  قابل اغماض نیست. بر این مبنا  تدبیر اندیشی جهت کاهش جدی خسارات ناشی از وقوع زلزله و بروز حوادث متعاقب آن به‌ویژه در بعد شریان‌های حیاتی مورد نیاز است.

شهری که به عنوان مرکز سیاسی – اداری کشور دارای تاریخچه زمین‌لرزه‌های تاریخی در سده بیستم و وجود گسل‌های فعال و لرزه‌خیز در منطقه‌ای با خطر بالای زلزله قرار گرفته همواره نیازمند عالی ترین طرح ها برای مدیریت جامع بحران می باشد.

در خصوص نگاه ویژه به پل ها در مبادی ورودی و خروجی تهران باید اشاره داشت که ارزیابی آسیب‌پذیری شریان‌های حیاتی كشور از جمله راه‌ها و ابنیه فنی به دلیل وابستگی بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به شبكه حمل و نقل از اهمیت شایانی برخوردار است. علاوه بر کارکرد اصلی شبکه حمل و نقل در ترانزیت کالا و مسافر، وجود راه (خصوصاً راه‌های مبادی ورودی و خروجی شهری) در زمان وقوع سوانح طبیعی تأثیر بسزایی در فعالیت‌های امداد و نجات و ایجاد شرایط طبیعی بعد از وقوع حادثه دارد. همچنین به لحاظ اقتصادی، ابنیه و تأسیسات وابسته به آن از جمله سرمایه‌های ملی كشور به شمار رفته از این‌رو توجه همه جانبه به مقوله کاهش آسیب‌پذیری راه‌ها و ابنیه فنی از ضروریات اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود.

در این میان بحث مدیریت بهره‌برداری اصولی از پل‌های شهری به عنوان یکی از عناصر شریان‌های حیاتی در خصوص بارهای سرویس و شرایط محیطی و جوی از دیرباز مورد توجه بوده است. ویژگی منحصر به فرد پل‌ها به عنوان یکی از پر اهمیت‌ترین ابنیه از ابعاد مختلفی قابل بررسی است. لزوم کارکرد مداوم به جهت نیاز و وابستگی های تردد شهری و برون شهری خصوصاً در زمان‌های اضطراری همچون شرایط پس از وقوع زلزله از یک سو و هزینه مالی سنگین احداث آن و زیان احتمالی مالی در اثر خارج شدن هر پل از شبکه حمل و نقل از سوی دیگر باعث شده تا امر مقاوم‌سازی و مدیریت نگهداری پل‌ها (BMS) در مبحث مدیریت جامع بحران نیز اهمیت ویژه‌ای بیابد. با توجه به قرارگیری تهران در پهنه با خطر نسبی بسیار زیاد زمین‌لرزه و مطابق ارزیابی‌های موجود از سازه های شهر تهران احتمال فروریختن بسیاری از ساختمان‌ها و سازه‌های مسکونی و اداری پس از وقوع زمین‌لرزه وجود داردکه تاکیدی مجدد بر نقش شریان‌های حیاتی شهری در میزان صدمات جانی و مالی جبران ‌ناپذیر احتمالی است.

پروسه مدیریت و نگهداری پل‌ها نیز به عنوان یک زیر بخش از مدیریت جامع شریان های حیاتی یک فعالیت علمی– اجرایی است که باید بر اساس یک برنامه مدون و به صورت مداوم انجام پذیرد. تدوین شناسنامه فنی هر پل شامل کلیه اطلاعات و مدارک طراحی و ساخت و نیز سوابق نگهداری در طول عمر بهره‌برداری آن، درجه‌بندی پل‌ها براساس پارامترهای مهمی همچون عمر سازه ، میزان باربری و اهمیت پل در شبکه حمل و نقل، میزان آسیب‌پذیری پل، انجام بازرسی‌های محلی منظم و طراحی و اجرای تعمیرات لازم و ضروری، از قسمت‌های مختلف روند مدیریت و نگهداری پل‌ها محسوب می‌شوند.

در بخش نگهداری پل‌های موجود لازم است تا بعد از پایان ساختمان پل و قبل از تحت سرویس قرار گرفتن سازه، المان‌های مختلف آن به دقت مورد بازدید قرار گیرد تا مشخص شود تحت بارهای دائمی و ماشین‌آلات  ساخت، تغییرشکل‌ها و ترک‌های پیش‌بینی نشده‌ای در آن ایجاد نشده باشد. همچنین بعد از آزمون بارگذاری که طی آن پل تحت شدید‌ترین بارگذاری ممکنه در طول دوره سرویس خود قرار می‌گیرد، باید کلیه تغییر شکل‌های ایجاد شده و فلش مقاطع بحرانی، ترک‌های احتمالی، نشست پایه‌ها، تغییر‌فرم دستگاه‌های تکیه‌گاهی و اتصالات مختلف به دقت مورد بررسی قرار گیرند. در این خصوص چک لیست های استانداردی مطابق دستورالعمل های  ATC40, FHWAو FEMA موجود می‌باشند که FHWA با دارا بودن یکی از روش های مناسب ارزیابی و امتیازدهی سریع که در بند قبل نیز اشاره شد قابلیت بومی سازی بیشتری را برای شهر تهران دارا می باشد.

در طول دوره بهره‌برداری پل نیز در زمان‌های مشخص باید قسمت‌های مختلف پل مورد بازدید قرار گیرند به عنوان مثال در مورد پل‌های بتن پیش‌تنیده شده، وضع دستگاه‌های مهارتی و کشش کابل‌ها مورد بررسی قرار گرفته و با انجام عمل تزریق به نحو مناسبی می باید، از زنگ زدگی کابل‌ها جلوگیری به عمل آید. همچنین به عنوان مثال در پل‌های فلزی که احتمال از بین رفتن اتصالات پیچ و جوش، زنگ زدن المان‌ها و خوردگی آن‌ها و بروز ناپایداری‌های الاستیک وجود دارد باید بررسی‌های عینی به وسیله ارزیابان متخصص انجام پذیرد. این بازدیدها باید به طور مداوم و حداقل هر پنج سال یک‌بار انجام شده و برای جلوگیری از تخریب قطعات، لازم است تا آنها را با مواد مناسب پوشانید.

5- نگاه موردی به پل های شریانی مبادی ورودی

مبادی مختلف ورودی شهر تهران دارای شریان‌های اصلی و به تبع آن دارای پل‌های متعدد است. از آنجا که ترافیک فزآینده شهر تهران طی 15 سال اخیر به نحو چشمگیر بر مدیریت کلان شهری مؤثر بوده است، در طرح‌های هندسی بسیاری از تقاطع‌ها در مبادی ورودی و خروجی تهران پل‌های مختلف طرح واجرا شده است و این نیاز جدی همچنان به چشم می‌آید. برابر آن‌چه پیش از این عنوان شد گردآوری و تکمیل اطلاعات ارزیابی کیفی مطابق چک‌لیست‌های استاندارد و پدیدآوری پایگاهی از داده‌های مرتبط با این شریان‌ حیاتی از جمله اولویت‌های دستگاه‌های زیربط شهری و کشوری می‌باشد. لیکن در این فرصت به اجمال مواردی از تقاطع‌های غیرهمسطح در مبادی ورودی شهری مورد اشاره قرار می‌گیرند.

بی‌تردید در ارزیابی آسیب‌پذیری پل‌های شهری آن هم در کلان‌شهری چون تهران از نظر شاخصه آسیب‌پذیری جانی و مالی، پل‌های بزرگراهی نیز همچون پل‌های شریانی ورودی و خروجی به شهر می‌باشند. اما آنچه ما را بر آن می‌دارد تا در خصوص پل‌های بزرگراهی حساسیت بیشتری داشته باشیم موقعیت و ویژگی استثنایی آنها درکلان‌شهر تهران است. شهری که در صورت بروز سانحه زلزله باید در آن به امداد و نجات جان میلیون‌ها تن پرداخت.

برابر آخرین برآوردها در صورت بروز سانحه طبیعی نیمه شدید که در آن گروهی از سازه‌ها تحت تأثیر قرار می‌گیرند تنها پس از 2 ساعت کلیه شاهراه‌های خروجی شهر مسدود خواهد بود[ ]. در چنین شرایطی آسیب‌های جزئی سازه‌ای در این شاهراه‌ها نیز می‌تواند فرآیند تخلیه شهروندان، امداد و نجات و دیگر نیروهای زیربط مدیریت بحران را به مخاطره جدی بیاندازد.

طبقه‌بندی پل‌های شهری تهران با توجه به عدم وجود انواع رودخانه ای و دره ای آن محدود به پل های تقاطع غیرهمسطح در بعد هندسی بوده و از دید سازه ای براساس نوع عرشه، نوع پایه و ترکیبی از این دو حالت طبقه‌‌بندی می‌شوند. بسیاری از پل های مبادی ورودی تهران خصوصاً در غرب با توجه به توسعه جدید شهری و در جنوب با توجه به بافت سنتی و احداث و تکمیل کمربندی آزادگان، بعثت، شهید تندگویان و خاوران، جدید الاحداث، معمولی و عمدتاً با عرشه بتنی  می باشند که البته در مواردی پل های تیرفولادی مرکب نیز ساخته شده است. در ذیل به عنوان نمونه سه مورد از پل های این بخش ها معرفی می شود.

پل بزرگراه حکیم - رودخانه کن

پل بزرگراه حکیم - رودخانه کن در امتداد بزرگراه رسالت از روی رودخانه کن می گذرد،‌ دارای 6 دهانه 32 متری است و از پل های بتنی با سیستم عرشه تیر- دال می باشد. عرشه پل از دو تابلیه جدا از هم  در خطوط عبوری مخالف هر یک توسط 5 شاهتیر بتنی به سر ستون تیری مستطیلی رسیده که به نوبه خود بر3 ستون دایره ای مستقر می باشد. نوع فونداسیون اجرا شده نیز نواری می باشد. جهت عملکرد یکپارچه تیرها در جهت عرضی بر روی تکیه گاهها و در وسط دهانه ها دیافراگم های عرضی تعبیه شده است. ضمناً کوله ها از نوع کوله های باز می باشند. رفتار پایه ها در جهت طولی به صورت طره منفرد و در جهت عرضی به صورت قاب می باشد.

با وجود عملکرد عمومی عادی اضمحلال بتن و نمایان شدن آرماتورها و در برخی موارد زمینه آغاز  روند خوردگی آرماتورها را فراهم آورده است. به عنوان یکی از معدود پل های رودخانه ای تهران رژیم جریان از نظر شاخص های هیدرولوژیک و آبشتگی پایه ها همچنین ساخت دیوار در بستر جریان تحت تاثیر قرار گرفته نیازمند اصلاح و بازنگری است.

عملکرد نامناسب زهکش ها و عایق بندی نامناسب پل نیز باعث شوره زدگی و فرسودگی در عرشه و کوله پل گردیده است که این آسیب خصوصا در کوله ها با گسترش ترک های مویی و تبدیل به شبکه ترک ها همراه بوده در بسیاری از دیگر پل های تهران نیز قابل رویت می باشد.

از آنجا که روش خاصی برای جلوگیری از فروافتادن عرشه در جهت عرضی  و طولی منظور نشده حداقل عمق فرورفتگی تیر در تکیه گاهها باید تامین شود که برای کوچکترین پل ها 75 تا 80 سانتی متر بوده برای این پل برابر80/92 سانتی متر می باشد که هیچ کدام تامین نشده است.

پل بزرگراه بعثت

این پل که به منظور  حذف تقاطع های همسطح بزرگراه بعثت با خیابان های شهرزاد و فدائیان اسلام،‌ شهرداری تهران طرح دو روگذر را در این تقاطع در محور بزرگراه بعثت احداث شده است. فاصله دو محور فدائیان اسلام و شهرزاد از هم حدود 300 متر می باشد که تقریباً برابر مجموع طول های دو رمپ روگذرهای جداگانه می شود و بدین لحاظ برای بهبود پروفیل طولی محور بعثت،‌ پلی از غرب خیابان فدائیان تا شرق خیابان شهرزاد به طور یکسره احداث شده است. دهانه های اصلی پل در تقاطع با خیابانهای شهرزاد و فدائیان با توجه به عرض این خیابان ها و زاویه بین محور بعثت با محور آن ها 38 متر می باشد. نوع عرشه پل صندوقه ای بتنی می باشد سایر دهانه های پل با دهانه های 38 متر می باشند که با صنوقه های پیش ساخته پیش تنیده به ضخامت 80/1 متراجرا شده اند. نوع شالوده ها با توجه به خاک منطقه برابر اطلاعات مشاور طراح از نوع عمیق شمعی می باشد.

پل بزرگراه بعثت در تقاطع خیابانهای رجایی، راه آهن و مترو- خیابان عباسی

این پل در محور بزرگراه بعثت و با هدف حذف سه تقاطع نزدیک به هم- رجایی- راه آهن و مترو و خیابان عباسی احداث شده است. شرایط زمین مانند پل بعثت در تقاطع با فدائیان و شهرزاد است و شالوده ها از نوع عمیق می باشند. دهانه های اصلی پل در تقاطع های رجایی و عباسی 32 متر است.  عرشه پل از نوع فلزی مرکب بودهشالوده ها نیز از نوع عمیق شمعی می باشد. دهانه های کناری نیز 20 متری می باشد که تناسب خوب سختی بین دهانه ها را تامین می نماید.