مصاحبه با مهندس طاهر فتح الهی کارشناس معاونت فنی سازمان اسبق مديریت و برنامه ريزی

فصلنامه علمی-راهبردی پیام(شماره ۲۴-پاییز 138۶

به اهتمام: سهیل آل رسول

 در 4 شماره اخیر که بخش با خاطرات در مجله پیام منتشر شده, خوانندگان خاص و مخاطبان گسترده­ای یافته است. در این شماره فرصتی دست داد تا با مهندس طاهر فتح الهی گپ و گفتی داشته باشیم. مهندس جوانی که علاوه بر طی مدارج ترقی در زمانی کوتاه، از جمله چهره­های آشنای کانون نیز محسوب می شود. در خلال مصاحبه دیدگاه­های راهبردی و جامع ایشان سؤال­های متعدد جدیدی را ایجاد کرد که جواب آن­ها می تواند برای همه هم­دانشکده­ایها خواندنی باشد. امید است در آینده نزدیک با کمک خوانندگان محترم پیام این بخش رونقی دو چندان بگیرد.

پیام: بیوگرافی - در ابتدا از شما همکاران نشریه پیام که در این مجله و کانون زحمت می کشید تشکر می کنم. من متولد سال 1356 شهر اردبیل هستم,  دوران تحصیلات ابتدایی تا دبیرستان را در این شهر طی کردم تا سال 1374 که با قبولی در کنکور سراسری وارد رشته مهندسی عمران دانشکده فنی دانشگاه تبریز شدم. در بدو امر از این قبولی چندان خوشحال نبودم چون پیشتر توقع داشتم با نمره­ام در یكی از دانشگاههای تهران قبول شوم با این حال پس از مدت کوتاهی از شرایط پیش آمده و حضور در دانشگاه تبریز کاملاً راضی و خشنود شدم. در سال 1378 در مقطع کارشناسی ارشد ژئوتکنیک در دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی قبول شدم از همان سال ورود به دانشگاه همزمان با تحصیل در دانشگاه با شركت مهندسین مشاور و شركتهای پیمانكاری نیز همكاری داشتم . پس از فراغت از تحصیل در سال 1381 و تاكنون در دفتر امور فنی سازمان مدیریت و برنامه­ریزی مشغول به كار هستم. پیام: چه دلیلی داشت که شما پس از مدتی از انتخاب و قبولی در دانشگاه تبریز خوشحال شدید, بطور کلی با توجه به تجربه تحصیل در دانشگاه­های تهران, دانشگاه تبریز آن روز را در چه جایگاهی می دیدید؟ - شهر تبریز جایگاه خاص و مهمی برای خود دارد که زمینه ارتباط بسیار خوب و تحصیل بی دغدغه را برای ما فراهم می­کرد. به عبارت دیگر ارتباط با مردم و گشت و گذار در تبریز برای ما راحت­ و خوشایند بود. از سوی دیگر اساتید دانشکده با دانش ممتاز برای آموزش دانشجویان مؤثر بودند به نحوی که در ترم­های دو به بعد و با شروع ترم­های تخصصی من تفاوت حضور در کلاسها را از نظر آموزشی به وضوح می دیدم و با توجه به وجود دوره­های شبانه و گرایش آب و ارائه همزمان یك درس برای گروههای دیگر من هیچ کلاسی را از دست نمی­دادم و اگر در یک کلاس شرکت نمی­کردم حتماً در کلاسهای دیگر حاضر می شدم.  به جرأت می گویم که در درسهای اصلی و تخصصی حتی یک جلسه هم در طی چهار سال غیبت نداشتم و جزواتی که خودم نوشتم هنوز هم استفاده می کنم و بسیاری از اوقات آنها را همراه خود دارم. در بدو ورود به دانشگاه­های تهران چیزی که ما را نسبت به دیگر دانشجویان متمایز می­کرد سواد کاربردی ما بود. این نشانه­های آموزش مثبت در دانشگاه تبریز بود که عملاً در دوره فوق لیسانس ادامه نیافت به عبارتی اصل سواد و دانش من مرهون دانشگاه تبریز است. پیام: احتمالاً شما و بسیاری از دوستان نظر ما را تأیید می کنند که عملاً و به لحاظ آماری دهه 70 یکی از شکوفاترین دوره­های دانشکده عمران بوده است, چه از جنبه تعداد و رتبه علمی اساتید و چه از نظر درصد نسبی قبولی دانشکده در مقاطع بالاتر. نظر شما چیست؟ - بله, کاملاً موافقم. برای مثال در دوره ما تنها 2 یا 3 نفر هستند که به مدرک کارشناسی بسنده کرده باشند و در حال حاضر نیز تعدادی از هم دوره­ایهای من حتی مدرک دکترای خود را نیز اخذ نموده­اند و در دانشگاه­ها از جمله دانشکده خودمان مشغول به فعالیت شده­اند. پیام: بعد از گذشت حدود 12 سال از آن روزها خاطره کدام درس و استاد در ذهن شما باقیست و مایلید از آنها یاد کنید؟ - مهندس تجلیل را هرگز فراموش نمی­کنم که عملاً چیزهای زیادی از ایشان یاد گرفتم. و مهندس فرزام که درس بتن را به ما آموختند. همچنین خاطره دکتر فرزان هرگز از یاد من نمی رود که ایشان به ما درس پل سازی را ارائه می­کردند. نظم ایشان همواره برای ما آموزنده بود و در تمام طول ترم علی رغم کهولت سن حتی یک جلسه هم با تأخیر به کلاس نیامدند و آنچه به ما آموختند علی رغم تصور بدوی ما دقیقاً همان چیزی بود که در کار به آن نیاز داشتیم. پیام: شما تقریباً همزمان با تحصیل کار را شروع نمودید در آن زمان کجا و در چه زمینه­هایی کار می­کردید؟ - اتفاقاً شروع کار ما با افت شدید قیمت نفت در ابتدای دوره آقای خاتمی همراه بود و بسیار از پروژه­های عمرانی متوقف شده بود با این حال با کمک کانون من توانستم کار مناسبی پیدا کنم. اصولاً زمان تحصیل دانشجویان عمران عمدتاً همه چیز را سازه می بینند و مسیر خاصی در ذهن ترسیم می کنند اما علاقه و انگیزه اصلی در حین کار مشخص می شود. من در مهندسین مشاور رهاب شروع به کار نمودم و با جو بسیار مناسب و همکارانی که داشتم خیلی سریع توانستم فن کار را یاد بگیرم. در رهاب این فرصت و امکان برای من فراهم آمد که بتوانم چند پروژه راهسازی را  از مطالعات اولیه تا برگزاری مناقصه به طور کامل انجام دهم که این بزرگترین درس برای من بود كه مكمل آموخته­هایم شد. پیام: شما با موفقیت­های تحصیلی در دوره­های مختلف چرا برای ادامه تحصیل در مقطع دکترا اقدام ننمودید. این موضوع دغدغه امروز بسیاری از جوانان و همدانشکده­ایهای ماست:؟ - طبیعتاً یکی از دلایل مهم جذابیت­های کار بود اما موضوع مهم تر این بود که من در حین کار خیلی بیشتر از دوره کارشناسی ارشد آموختم و به عبارتی آنچه دوره کارشناسی ارشد برای من داشت جز ترجمه مقالات و انجام چند پروژه تئوریك نبود. برای گرفتن مدرک کارشناسی ارشد انگیزه کافی داشتم زیرا امروزه دانشگاه­های متعدد، فارغ التحصیلان مهندسی عمران زیادی را تربیت كرده­اند و باید شما به وسیله­ای خود را ممتازتر کنید اما تجربه این دوره انگیزه ادامه تحصیل را در من ایجاد نکرد. از طرفی سطح علمی دانشگاههای داخل را برای تحصیل در دوره دكتری مطلوب ندیدم. ولی برای دوستانی كه قصد فعالیت در مراكز آموزشی و دانشگاهی را دارند ادامه تحصیل در مقطع دكتری ضروری خواهد بود. در کار چه در بخش دولتی و چه در بخش خصوصی مدرک کارشناسی ارشد کافی است چون از شما کار طلب می کنند و نه مدرک ، بنابراین  دوره دکترا تبدیل به یک مدرک صرف می شود. پیام: برای ما از خاطرات دوران دانشکده بگویید. در سال 74 ماشین های نسل جدید و دزدگیردار تازه به بازار آمده بود و آقای مهندس باستانی پور هم ماشین دزدگیردار داشتند. ما هم (البته بیشتر دوستان من) در هر فرصتی صدای دزدگیر ماشین ایشان را درمی­آوردیم که ایشان فوری پشت پنجره می آمدند و ماشین را چک می کردند, بعد از مدتی هم تقریباً حساس شده بودند و صدای ماشین های دیگر هم که می آمد فوراً پشت پنجره می آمدند. آقای مهندس حجت حسینی از ورودی های 75 عمران- آب بود که در تمام این سال ها خاطرات مزاح های ایشان برای ما باقی مانده است. همین طور به خاطر دارم روبروی درب کتابخانه مرکزی وسط حوض میدان تندیسی نصب شد که فردای همان روز افتاد و تا جایی که اطلاع دارم دیگر هرگز دوباره نصب نشد. یك بار هم جناب آقای دكتر فخری امتحان درس روسازی راه از ما گرفتند كه تنها یك سئوال داشت و آن هم این بود كه « هر چه در مورد روسازی راه میدانید بنویسید» پیام: از چه زمانی و چگونه با کانون آشنا شدید؟ - ما به وسیله دوستان با کانون آشنا شدیم و از سال 1378 خبرنامه­های کانون به آدرس منزل ما ارسال می شود. به این وسیله ما گردهمایی های کانون را شناختیم و تقریباً در اکثر آنها شرکت می­کردیم. به طورکلی اگر کسی با کانون آشنا بود وسیله آشنایی دیگران را هم فراهم می آورد, پس از ورود به تهران از طریق کانون کار را آغاز نمودم. در طول قریب به 8 سال گذشته و آشنایی با کانون را هر روز کانون را رو به رشد دیده­ام یعنی عملاً در چند سال اخیر کارها در کانون از لحاظ کمی و کیفی بهبود یافته و شاید بتوان رشد 100 درصدی آن را قطعی دانست و هنوز هم گردهمایی ها برای ما جاذبه زیادی دارد که در آن دوستان قدیم و جدید زیادی را می­بینیم. پیام: در کارهای کانون جای چه کارهایی را خالی می بینید و اصولاً در این فرآیند بهبود و رشد سریع دو سال اخیر چه پیشنهادی دارید؟ - در دو سال گذشته با همکاری دوستان نشریه و کانون "همایش صنعت حمل و نقل و جامعه مهندسی"  در کانون برگزار شده است که من جذب حمایت­های مالی آن را برعهده داشتم. اصولاً برابر چشم انداز 20 ساله که برنامه اصلی کشور است و به چشم انداز 1404 مشهور می­باشد خط مشی ها برای دستیابی به توسعه پایدار ترسیم شده است. با توجه به رشد اقتصادی سال های 81 تا 84 و با برازش و مقایسه با کشورهای همجوار این سال جهت توسعه پایدار بدست آمد. و دور از انتظار نیست. برای دستیابی به توسعه پایدار زیربنای اصلی حمل و نقل است, اصولاً این بخشی است که نیازی به خروج ارز ندارد و ضمن اینکه با منابع داخلی تأمین می شود اشتغال زایی وسیعی دارد. بنابراین پایه اول توسعه پایدار همین صنعت است. با این وجود در بخش آموزش مهندسان در این زمینه ما در بدنه کارفرمایی, پیمانکاران و مشاوران ضعف را مشاهده می­کنیم. بنابراین این بخش الزام اول در توسعه زیرساخت های کشور است. اقدام دانشکده در تفکیک گرایش ها و جذب دانشجو در گرایش "راه" از مقطع كارشناسی حرکت ممتاز دانشکده عمران تبریز است که باعث می شود ما در این زمینه کاملاً مستعد باشیم. زمینه های راهبردی متعدد دیگری هم وجود دارد مانند حوزه نفت و گاز که ما با برگزاری سمینارها و همایش های مرتبط می­توانیم فرصت­های خوبی را پدید بیاوریم و این یکی از پیشنهادات من برای کانون است. پیشنهاد دیگری هم دارم و آن این است که اهداف و رسالت اصلی کانون را در نشریات و خبرنامه ها به طور مكرر و به نحو مطلوب انعکاس دهیم تا همه دوستان با آن کاملاً آشنا باشند.      پیام: از موقعیت و فعالیت های خود در دفتر فنی سازمان مدیریت و برنامه ریزی بفرمایید؟ آینده این دفتر در تحولات آتی سازمان چگونه خواهد بود؟ - اجازه بدهید کمی از پایه بحث را شروع کنم. قانون " برنامه و بودجه " کشور در سال 1353 تدوین و تصویب شده است. در تمام این سال ها چندین بار سعی شده است که این قانون را اصلاح نمایند لیکن جامعیت این قانون باعث شده تغییر عمده ای در آن رخ ندهد. در این قانون سازمان برنامه و بودجه پیش بینی شده است که اعتبارات را تخصیص و برنامه­ریزیها را انجام دهد. در ماده 23 این قانون ضمن پیش بینی مذکور تدوین و ابلاغ ضوابط مربوطه نیز به این سازمان واگذار شده است. در ابتدا طرحهای عمرانی محدود بود و ضوابط چندانی تهیه نشده بود اما پس از انقلاب با توجه به تعدد و حجم فعالیت­ها، دیگر سازمان به تنهایی قادر به تهیه آیین­نامه­ها, ضوابط و دستورالعمل­ها نبود. بنابراین اعتبارات به دستگاههای اجرایی ذیربط ارائه شد تا خود این دستگاه­ها مستقیما این موارد را تهیه کنند و نقش خود را در نظارت کلی حفظ نمود. البته برخی از آیین­نامه­ها که پیشتر توسط سازمان تهیه شده بود و نیاز به بازنگری داشت دیگر به ارگانی ارجاع نشد و در دفتر تدوین معیارها مورد بازنگری قرار گرفت. سمت من در سازمان هم، تدوین ضوابط و معیارهای بخش راه و ترابری است که زمینه تجربه قدیمی من نیز بوده است. تحولات اخیر در انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی طی چند ماه گذشته اتفاق افتاده و معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی تأسیس شده است تغییرات صورت گرفته کاملاً اساسی و بنیادی است. به نظر می­رسد دامنه تغییرات در معاونت فنی سازمان كمتر از دیگر بخشها باشد. پیام: تاثیر تغییرات ایجاد شده در سازمان مدیریت را در آینده امور فنی و اجرائی كشور را چگونه ارزیابی می کنید؟ البته هنوز هم چارت معاونت یا معاونتهای جدید ابلاغ نشده است که بتوان نظر قطعی و شفاف داد اما با شرایط موجود من نسبت به آینده نظام برنامه­ریزی و نظام اجرایی کشور خوشبین نیستم ولی امیدوارم ختم به خیر بشود. از جمله کارهای سازمان تهیه نظام فنی و اجرایی کشور بود که در معاونت امور فنی انجام شد و توسط هیأت دولت مورد تصویب قرارگرفت, فهارس بها هم از جمله کارهای این دفتر است که کارشناس فهرست بهای راه و باند و راهداری من هستم. بخشنامه ها, شرح خدمات و حق الزحمه مشاوران هم کار این بخش بوده است که البته برای سال آینده احتمالاً در فرم جدید سازمان تغییراتی خواهد داشت. پیام: در خصوص کار دفتر شما چه توصیه­هایی برای مهندسان و شرکت­های مشاوره و پیمانکاران دارید؟ توصیه دارم که دوستان قانون برنامه 5 ساله چهارم، نظام فنی اجرائی كشور ، قانون برگذاری مناقصات و آیین­نامه جدید نحوه انتخاب شركتهای مهندسین مشاور را مطالعه نمایند تا با سیاست­ها و گرایش­های کلی کشور در مورد پروژه­های ملی آشنا شوند. جهت­گیری این برنامه برای مهندسان جوان که مایلند زمینه کاری خود را انتخاب کنند کاملاً مفید است. موارد فوق در سایت سازمان به آدرس http:/tec.mporg.ir" " موجود است که مطالعه آنها را توصیه می­کنم.. بنده آمادگی دارم در صورت برگذاری دوره­های آموزشی در حد بضاعت و توان خود در طی چند جلسه توضیحات لازم در مورد ضوابط قراردادی و شرایط حقوقی مربوط به قراردادهای مهندسان مشاور و پیمانكاران را به دوستان هم­دانشكده­ای داشته باشم.   پیام: پیشنهاد شما را به فال نیک می­گیریم و قول می دهیم که در کمیته آموزش کانون پیگیری شود. سوال بعدی ما در این بخش درخصوص نقشه­ها و مطالعات همسان (تیپ) است. تأثیر این مورد را چطور می دانید؟ در حال حاضر تجربه راهسازی کشور خیلی زیاد شده و اعتبارات هنگفتی در این بخش هزینه شده است بنابراین با تیپ سازی این مطالعات و نقشه­ها می تواند موجبات تسریع کارها را فراهم آورد. در مورد پل ها ما حتی تا دهانه 25 متر را هم به صورت تیپ آماده کردیم که به زودی ابلاغ می­گردد. پیام: سوال ما این است اولاً در کشورهای توسعه یافته چنین نقشه­های تیپی وجود دارد؟ ثانیاً نقشه­های تیپ مخازن, پلها, گالری­ها و . . . بیشتر در جهت تسریع پروژه تدوین شده یا بهینگی و مسائل اقتصادی؟ مبنای بسیاری از مطالعات ما از مدارک کشورهای توسعه یافته می باشد لیکن مطابق بررسی­ها در این کشورها برای نمونه پل ها فقط تا دهانه 10 متر تیپ شده و بالاتر از آن تیپ رسمی ندارند اما با توجه مسائل سلیقگی در طرح های مشاوران و تصویب کارفرمایان این مورد می تواند هم باعث بهبود مسائل اقتصادی شود و هم تسریع در بررسی و تصویب مطالعات. حتی در مورد ابنیه غیر تیپ هم نقشه­های همسان مشابه می­تواند مرجع معتبری برای كنترل باشد. ایراد خاصی که این همسان سازی می تواند داشته باشد به بحث آموزش حین کار باز می­گردد. به عنوان مثال در مورد پل­ها مهندسان جوان می­توانند با پل­های کوچک تا دهانه 20 متر در این عرصه وارد شوند که با تیپ شدن آنها ممکن است بحث آموزشی و جذب مهندسین جوان در این بخش­ها با مشکل مواجه شود. که به نوبه خود باعث آسیب به صنعت پل­سازی كشور است. پیام: در مورد پروژه­های مختلف کشور در وزارت خانه­های نفت, نیرو, راه و ترابری و . . . توجه بیشتری به قراردادهای EPC شده است, در مورد مطالعات هم نوع جدیدی از قراردادها امروزه ارائه می شود که کل هزینه مطالعات را به صورت یک جا و فارغ از بخشنامه ها در برمی­گیرد, این قراردادها در کدام بستر قانونی پیش بینی شده است؟ سؤال کاملاً بجایی بود. امروزه در کشورهای مختلف سیستم سه عاملی ما تقریباً منسوخ شده و همین روش EPC انجام می شود. یعنی اول با کمک یک مشاور طراحی پایه و الزامات کارفرما به نحو دقیق تهیه می­شود سپس این موضوع جهت مطالعات تفضیلی و اجرا به مناقصه EPC گذاشته می­شود. در کشور ما نیز در این جهت عزم جدی وجود دارد و دستگاه­های اجرایی مطابق برنامه 5 ساله چهارم مکلف شده­اند تا پایان سال 1388 , 40 درصد اعتبارات پروژه­ها به روش EPC هزینه شود. به هر جهت این عزم جدی قانون است. در مورد مطالعات در یک بسته کامل مطالعاتی هم باید توضیح دهم که تمام دستگاههای دولتی و نهادها ملزم و مکلف به رعایت قانون برگزاری مناقصات در معاملاتشان هستند. برای خرید خدمات در این قانون بند ﻫ ماده 29 پیش بینی شده است براساس این بند دولت مکلف به تهیه و تدوین آیین نامه مربوطه شد که پس از تهیه در سازمان مدیریت و برنامه ریزی سال گذشته توسط هیأت دولت البته با تأخیر زیاد ابلاغ شد. همه چیز در این آیین نامه واضح است. در این آیین نامه روح حاکم مبتنی بر عدم شناخت و اطلاع دقیق کارفرما از شرح خدمات است. در این صورت مشاوران در مناقصه برگزار شده باید هم شرح خدمات خود و هم قیمت را با هم ارائه نمایند. بنابراین هم قیمت مؤثر است و هم شرح خدمات. که عموماً در حدود 20% امتیاز به قیمت و 80% آن به کیفیت, توانایی و شرح خدمات ارائه شده توسط مشاور باز می گردد. از نکات بارز این آیین نامه حق اعتراض مشاوران و حق استیناف، اطلاع رسانی مناقصه و فرایند انتخاب و توجه به مشاوران جوان است. پیام: با توجه به موقعیت شما در سازمان به نظر می رسد با مسائل راهبردی متعددی درگیر بوده­اید درخصوص بحث مقاوم سازی سازه­های موجود چه کاری در سازمان انجام شده است؟ از سال 1379 برنامه مقاوم سازی ساختمان های دولتی و مهم شروع شد که بسیارکار نویی بود و تجربیات خارجی بسیار کمی داشت. در گام های ابتدایی سازمان تهیه اسناد بالادستی از جمله دستورالعمل­ها ، شرح خدمات مهندسان مشاور ، حق الزحمه ها, آیین نامه رتبه بندی و . . . همه در این دوره مدون شد. از امسال هدایت كار مقاوم سازی به طور كامل در اختیار دستگاههای اجرایی قرار گرفت که با بستر سازی فعلی به نظر می رسد امکان پیشرفت سریع آن به وجود آمده است. پیام: در این فرصت برای دیگر همدانشکده­ای­ها خصوصاً دوستان جوان چه پیشنهادی دارید؟ به آنها پیشنهاد می کنم در مقطع کارشناسی ارشد به دانشگاه­های تهران بیایند به این دلیل که متأسفانه عمده امکانات و شرایط در تهران متمرکز است و دوستان با حضور در این دانشگاه­ها امکان رشد و پیشرفت بیشتری می یابند.   پیام: از حضور شما در این مصاحبه بسیار متشکریم.